İnsan Kendi Merkezinden Ne Zaman Uzaklaşır?

Bu kitap, altı kitaplık Denge serisinin ikinci kitabıdır: Ölçü · İnsan · Kırılma · Mânâ · Yaşam · Merkez. Kitaplar birbirine göndermeler yapar; en iyisi sırayla okumaktır.

Benliğin oluşumu

Ölçü kitabı bir teraziyle başlamıştı. Gökte ve toprakta kurulmuş, insandan önce var olan bir teraziyle. Bu kitap başka bir terazinin hikâyesi: İnsanın içindeki terazinin.

Bir bebek doğduğunda kendisi ile dünya arasında bir sınır bilmez. Annesinin sesi, sütün sıcaklığı, kendi eli; hepsi aynı bütünün parçasıdır. Çocuk gelişimiyle ilgili çalışmalar, çocukların aynadaki görüntünün kendileri olduğunu genellikle bir buçuk ile iki yaş arasında fark ettiğini gösterir. Alnına sürülen bir lekeyi aynada görünce eli aynaya değil, kendi alnına gider. O an küçük bir şey olur ve büyük bir şey başlar: Çocuk "ben" der.

"Ben" demek bir kayıp değildir. Ben diyemeyen insan sorumluluk da alamaz, söz de veremez, sevemez de. Sevmek için önce birinin olması gerekir. Benlik, insanın dünyada durabileceği bir zemindir.

Ama zemin ile merkez aynı şey değildir. Zemin üzerinde durduğun yerdir; merkez ise yöneldiğin yer. Benlik insana bir zemin olarak verilmiştir. İnsan onu merkez sandığında terazi ilk kez kayar.

İsteklerin çoğalması

İhtiyaçların bir sınırı vardır. Susayan su ister; içtiğinde susuzluk biter. Acıkan yemek ister; doyduğunda açlık susar. Beden ne istediğini bilir ve ne zaman yeteceğini de bilir.

İstekler ise başka türlü çalışır. Psikologlar bunu "hedonik uyum" diye anlatır: İnsan yeni bir kazanca kısa sürede alışır, aldığı sevinç kısa sürede sıradanlaşır ve gözü bir sonrakine kayar. Daha büyük ev, daha hızlı araba, daha çok beğeni. Her basamak bir sonrakinin eşiğine dönüşür. Merdiven hep yukarı gider ama insan hep aynı yükseklikte hisseder kendini.

Peygamber Efendimiz bu hâli tek bir cümleye sığdırır:

Âdemoğlunun iki vadi dolusu malı olsa, bir üçüncüsünü ister. Âdemoğlunun içini ancak toprak doldurur.

Buhârî, Rikâk 10; Müslim, Zekât 116

Toprak, insanın son durağıdır. Hadis, isteğin kendi kendine durmayacağını söyler. Durdurulması gerekir. Durdurulmayan istek, insanı ancak mezarın kenarında bırakır.

Çokluk yarışı sizi oyaladı; kabirlere varıncaya kadar.

Tekâsür Suresi, 102:1–2 (meal)

İhtiyaç ile arzu arasındaki sınır

Eski Yunan'da Epikuros istekleri üçe ayırırdı: Hem doğal hem zorunlu olanlar, doğal olup zorunlu olmayanlar, ne doğal ne de zorunlu olanlar. Ekmek birinci gruba girer. Lezzetli bir yemek ikinciye. Şan ve gösteriş üçüncüye. Hazzın filozofu diye bilinen bu adamın asıl öğüdü şaşırtıcıdır: Az ile yetinmeyi bilen, çok olanın tadını da en iyi çıkarandır.

İhtiyaç ile arzu arasındaki sınır, bir şeyin varlığında değil, ölçüsünde aranır. Yemek ihtiyaçtır; ölçüsü kaçınca obur olunur. Barınmak ihtiyaçtır; ölçüsü kaçınca saray yarışı başlar. Takdir edilmek bile bir ihtiyaçtır; ölçüsü kaçınca insan başkalarının gözünde yaşamaya başlar.

Yiyin, için; fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.

A'râf Suresi, 7:31 (meal)

Ayet yemeyi yasaklamaz, içmeyi yasaklamaz. Sınırı çizer. İnsanın merkezden uzaklaşması çoğu zaman büyük bir sapmayla başlamaz. Küçük bir "biraz daha" ile başlar.

Kur'an bu uzaklaşmanın en derin hâlini şöyle anlatır:

Allah'ı unuttukları için Allah'ın da onlara kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın.

Haşr Suresi, 59:19 (meal)

Merkezini unutan, kendini de unutur. Bu ayetin sırrı burada: İnsan kendini kendi içinde aradıkça kaybeder. Kendini bulmak, kendinden büyük bir merkeze yönelmekle mümkündür. Pergelin ayağı kâğıdın üstünde değil, merkezde durur.