Kırılmadan Denge Bulunur mu?

Bu kitap, altı kitaplık Denge serisinin üçüncü kitabıdır: Ölçü · İnsan · Kırılma · Mânâ · Yaşam · Merkez. Kitaplar birbirine göndermeler yapar; en iyisi sırayla okumaktır.

Krizlerin dönüştürücü ihtimali

Ölçü kitabında dengenin bir başlangıç değil, bir sonuç olduğunu söylemiştik. İnsan kitabında insanın içindeki terazinin nasıl kaydığını gördük. Bu kitap, terazinin kırıldığı yerde başlıyor.

İnsan krizi sevmez. Hastalık, iflas, ayrılık, bir sevdiğin ölümü. Bunlar hayatın düzenini bozar. Dün yerli yerinde duran her şey bir gecede dağılır. Ama kriz kelimesinin kökü ilginçtir. Yunancada "krisis", ayırmak, karar vermek demektir. Hekimler eskiden hastalığın seyrinin değiştiği güne kriz derdi: Hasta ya o gün iyileşmeye başlar ya da kötüleşir. Kriz, bir yol ayrımıdır.

İnsanlar, "İnandık" demekle, sınanmadan bırakılacaklarını mı sandılar?

Ankebût Suresi, 29:2 (meal)

Sınanmak, ölçülmektir. Altın ateşe atılınca ayarı ortaya çıkar. Ateş altını yok etmez; içindeki yabancı maddeyi ayırır. Kriz de insanı çoğu zaman yok etmez. Onu ayırır: neyin kendisinden, neyin üstüne yapışmış olduğundan.

Acının anlam arayışı

Viktor Frankl, İkinci Dünya Savaşı'nda toplama kamplarında kalmış bir Viyanalı psikiyatristti. Kurtulduktan sonra yazdığı kitap Türkçeye "İnsanın Anlam Arayışı" adıyla çevrildi. Frankl kampta şunu gözlemlediğini söyler: Hayatta kalmak için bir sebebi olanlar, bir çocuğa kavuşmayı, yarım kalmış bir işi bitirmeyi bekleyenler, en ağır koşullara daha uzun dayanabiliyordu. Nietzsche'den bir cümleyi sık sık anar: Yaşamak için bir "niçin"i olan, hemen her "nasıl"a katlanabilir.

Acı kendi başına anlamlı değildir. Kimse acıyı aramaz, aramamalıdır da. Ama acıya verilen cevap anlamlı olabilir. Frankl'ın deyişiyle, insanın elinden her şey alınabilir, biri hariç: Koşullar karşısında tavrını seçme özgürlüğü.

Yoksa siz, sizden öncekilerin başına gelenler sizin de başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlar öyle sıkıntılara ve zorluklara uğradılar, öyle sarsıldılar ki, peygamber ve onunla beraber inananlar "Allah'ın yardımı ne zaman?" dediler. Bilin ki Allah'ın yardımı yakındır.

Bakara Suresi, 2:214 (meal)

Ayet "ne zaman?" sorusunu kınamaz. Peygamberin de bu soruyu sorduğunu söyler. Acının ortasında soru sormak imansızlık değildir. İnsan olmaktır. Cevap ise sorunun hemen yanına konmuştur: Yakındır.

Yeniden yapılanma

Japonlarda kırılan seramiği altın tozu karıştırılmış bir yapıştırıcıyla onarma geleneği vardır. Adı "kintsugi"dir. Kırık saklanmaz; altınla belirginleştirilir. Onarılan kâse eskisinden daha değerli sayılır. Çünkü artık bir hikâyesi vardır.

Psikologlar da benzer bir şeyi anlatır. Ağır sarsıntılar yaşamış insanların bir kısmında zamanla "travma sonrası büyüme" denen bir değişim görülür: Hayata daha derin bir minnet, ilişkilere daha fazla değer verme, kendi gücünü yeniden tanıma. Bu, acının iyi bir şey olduğu anlamına gelmez. Acıdan sonra insanın bir şey inşa edebileceği anlamına gelir.

Kırılmadan denge bulunur mu? Belki bulunur. Ama kırılmadan bulunan denge çoğu zaman sınanmamış bir dengedir. Hiç rüzgâr görmemiş bir ağaç, köklerinin ne kadar derin olduğunu bilmez. Kırılma, bazen insanın kendi köklerini ilk kez gördüğü yerdir.