Sırat-ı Müstakim: İstikametin Ölçüsü
Bu kitap, altı kitaplık Denge serisinin dördüncü kitabıdır: Ölçü · İnsan · Kırılma · Mânâ · Yaşam · Merkez. Kitaplar birbirine göndermeler yapar; en iyisi sırayla okumaktır.
Doğru yol fikri
Denge serisinin ilk üç kitabında, Ölçü'de gökteki ölçüyü, İnsan'da insanın içindeki teraziyi, Kırılma'da o terazinin kırıldığı yeri konuştuk. Bu kitap, tasavvuf ehlinin terazisini konuşuyor. Onların dilinde denge bir kavram değil, bir yolculuktur.
Bir Müslüman günde en az kırk kere aynı duayı tekrarlar:
Bizi dosdoğru yola ilet.
Fâtiha Suresi, 1:6 (meal)
Bu dua ilginçtir. Yolu bulmuş olan, her gün yeniden yol ister. Demek ki doğru yol bir kere bulunup cebe konacak bir şey değildir. Her adımda yeniden bulunması gereken bir şeydir. İstikamet bir varış noktası değil, bir yürüyüş biçimidir.
Sırat kelimesi geniş, açık, yürünebilir bir yol demektir. "Müstakim" ise dosdoğru, eğrisiz. Ama ahiret tasvirlerinde sırat başka bir yüzüyle de anılır: Bir rivayette onun kıldan ince, kılıçtan keskin olduğu söylenir. (Müslim, Îmân 302) Aynı kelime hem genişliği hem darlığı taşır. Doğru yol, yürüyen için geniş, sağa sola sapan için dardır.
İfrat ve tefrit
Tasavvuf ve ahlâk kitapları erdemi iki uç arasında arar. Bir uç ifrattır: aşırı gitmek, ölçüyü taşırmak. Öbür uç tefrittir: eksik bırakmak, gevşemek. Cesaret, ifratta pervasızlığa, tefritte korkaklığa döner. Cömertlik, ifratta israfa, tefritte cimriliğe.
İbadet de bu kuraldan muaf değildir. Peygamber Efendimiz şöyle buyurur:
Din kolaylıktır. Kim dini zorlaştırırsa, din ona galip gelir. Öyleyse doğruyu tutun, yaklaşın ve müjdeleyin.
Buhârî, Îmân 29
Başka bir hadiste üç kere tekrarlanan bir cümle vardır: "Aşırı gidenler helâk oldu." (Müslim, İlim 7) Aşırılık, iyi bir şeyi bile bozar. Bir sâlik geceleri hiç uyumamaya, gündüzleri hiç yememeye kalkarsa, bir süre sonra ne gecesi kalır ne gündüzü. Yolda kalır. Kıyamet videosundaki satırla söylersek: hem yolda olur, hem yolda kalakalır.
İtidal ve istikamet
İtidal, iki ucun ortasında durmaktır. İstikamet ise o ortada yürümeye devam etmektir. İtidal bir denge, istikamet o dengenin süreklilikle korunmasıdır.
Emrolunduğun gibi dosdoğru ol; seninle birlikte tövbe edenler de. Aşırı gitmeyin.
Hûd Suresi, 11:112 (meal)
Rivayete göre Peygamber Efendimiz, "Hûd Suresi beni ihtiyarlattı" buyurmuştur. (Tirmizî, Tefsîr 56) Âlimler bunun sebebini çoğunlukla bu ayete bağlar. Dosdoğru olmak emri, en büyük yükmüş gibi. Çünkü istikamet bir gün değil, bir ömür ister.
Sizi orta bir ümmet kıldık.
Bakara Suresi, 2:143 (meal)
"Vasat" kelimesinin aslı ortadır. Ama Türkçedeki "vasat" gibi sıradan değil, en dengeli, en adil demektir. Bir kolyenin ortasındaki inci, en değerli olandır. Orta olmak, ne olursa olsun ortalamada kalmak değil, iki ucun arasındaki en doğru yeri bulmaktır.
Bu kitabın sorusuna ilk cevap buradan verilebilir: İnsan kendini merkeze koyduğunda kendi ölçüsünü ölçü sanır. Kendi ölçüsünü ölçü sanan, ifratını cesaret, tefritini tevazu diye adlandırır. İstikamet ise ölçünün dışarıdan, yukarıdan geldiğini bilmektir.