1.1. İnsanın İlk Hakikati

İnsan hangi mânâ üzerine yaratıldı?

Mesnevî bir hikâyeyle açılmaz; bir nefesle açılır. Cenâb-ı Mevlevî daha ilk beyitte okuru susturur ve kulağını bir kamışa verir:

Dinle, bu ney nasıl şikâyet ediyor,
ayrılıklardan nasıl hikâye ediyor.
"Beni sazlıktan kestiklerinden beri
feryadımla erkek de ağladı, kadın da."

Cenâb-ı Mevlevî, Mesnevî I, 1–2

Kamış, sazlıkta iken ses vermezdi. Kökü sudaydı, başı rüzgârdaydı; eksiği yoktu ki şikâyeti olsun. Kesildi, içi oyuldu, bağrına yedi yara açıldı. Ne zaman ki yurdundan koparıldı, o zaman dile geldi. Neyin sesi, sılanın sesi değildir; gurbetin sesidir.

İnsan da ilk sözünü yurdunda söylemişti. Henüz ne toprak vardı ne nefes; ne isim vardı ne nispet. Bir soru sorulmuş, bir cevap verilmişti:

Rabbin, insanoğlunun sulbünden soyunu alıp devam ettirmiş, onlara: "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" demiş ve buna kendilerini şahit tutmuştu. Onlar da: "Evet, şahidiz" demişlerdi.

A'râf Suresi, 7:172 (meal, kısaltılarak)

Geleneğin "Elest bezmi" dediği o meclis, insanın sazlığıdır. Orada insan şahitti; şahit olduğu şeyden ayrı düşmemişti. İlk hakikati bir bilgi değil, bir ikrardı: "Belâ." Evet.

Ondan bu yana insanın ne zaman "evet" dese içinde bir şey kıpırdar. Bir sevgiliye, bir davete, bir sabaha verilen her "evet", o ilk "evet"in uzak bir yankısıdır.

Yaratılış ve insanın aslî hususiyeti nedir?

Kur'an insanın hamurunu iki ucuyla anar; biri yerin dibinden, öbürü göğün katından:

Rabbin meleklere: "Ben, balçıktan, işlenebilen kara topraktan bir insan yaratacağım. Onu yapıp ruhumdan üflediğimde ona secdeye kapanın" demişti.

Hicr Suresi, 15:28–29 (meal)

Balçık ile nefes. Ağırlık ile ferahlık. İnsanın aslî hususiyeti bu iki ucun bir arada tutulmasıdır; meleğe secde ettiren de budur. Toprak tek başına bir kerpiçtir, nefes tek başına bir rüzgâr. İkisi bir araya gelince bir ney olur: Gövdesi kamıştan, sesi nefesten.

Peygamber Efendimiz şöyle buyurur: "Her doğan fıtrat üzere doğar." (Buhârî, Cenâiz 92; Müslim, Kader 22)

Fıtrat, insanın mayasında taşıdığı o ilk "evet"tir. Silik bir mühür, solmuş bir yazı, unutulmuş bir türkünün ilk dizesi. İnsan onu hatırlamaz, ama ona benzeyen her şeyde ürperir. Bu yüzden hiçbir kazanç onu doyurmaz: Mal biriktirir, gönlü dolmaz; şöhret toplar, içi ısınmaz; bilgi yığar, yüreği aydınlanmaz. Eksik olan bir eşya değil, bir yurttur. Sazlığın yerini ney tutmaz.

Her kim aslından uzak düştüyse,
vuslat zamanını yeniden arar.

Cenâb-ı Mevlevî, Mesnevî I, 4

Firâk ile fark aynı kökten gelir. Ayrılan, ayırt eder. Belki de insanın ayrılığa düşmesi, aslını fark edebilmesi içindi. Sazlıkta iken sazlığın kıymeti bilinmez.