Çalışmak ile Yaşamak Arasında

Bu kitap, altı kitaplık Denge serisinin beşinci kitabıdır: Ölçü · İnsan · Kırılma · Mânâ · Yaşam · Merkez. Kitaplar birbirine göndermeler yapar; en iyisi sırayla okumaktır.

Üretmek ve tükenmek

Dört kitap boyunca gökten kalbe, kalpten tasavvufun inceliklerine yürüdük. Bu kitap sokağa iniyor. Sabah alarmına, iş yerine, mutfağa, telefon ekranına. Çünkü bir hakikat, gündelik hayatın içinde sınanmadıkça bir fikir olarak kalır.

İnsan üretmek için yaratılmıştır. Bir şey yapmak, bir şeyi tamamlamak, elinden bir eser çıktığını görmek insana iyi gelir. Peygamber Efendimiz emeği şöyle över:

Hiç kimse, elinin emeğinden daha hayırlı bir yemek yememiştir. Allah'ın peygamberi Dâvûd da elinin emeğinden yerdi.

Buhârî, Büyû' 15

Ama üretmek ile tükenmek arasındaki çizgi incedir. Dünya Sağlık Örgütü 2019'da "tükenmişlik sendromu"nu, yönetilemeyen iş stresinden kaynaklanan mesleki bir olgu olarak tanımladı: bitkinlik, işe karşı mesafe ve yetersizlik duygusu. Bunlar bir hastalık değil, bir ölçüsüzlüğün belirtileridir.

Uykunuzu bir dinlenme kıldık. Geceyi bir örtü yaptık. Gündüzü de geçim vakti kıldık.

Nebe Suresi, 78:9–11 (meal)

Ayette uyku, gece ve gündüz yan yana sayılır. Çalışma bir nimettir; dinlenme de. Birini öbürüne feda eden, ikisini birden kaybeder. Gece de gündüz gibi çalışan insan, bir süre sonra gündüzleri de karanlıkta yaşar.

Başarının bedeli

Başarı bir bedel ister. Emek, zaman, vazgeçilen başka şeyler. Bu bedel ödenmeden hiçbir şey olmaz. Soru, bedelin ödenip ödenmemesi değil, kimin ödediğidir.

Bazen başarının bedelini insanın sağlığı öder. Bazen ailesi: akşam yemeğinde boş kalan sandalye, okul gösterisinde görülmeyen yüz. Bazen de insanın kendisi öder: Hedefe vardığında, oraya giden yolda kim olduğunu kaybettiğini fark eder.

Kırılma kitabında ölüm döşeğindeki pişmanlıklardan söz etmiştik. Listede "bu kadar çok çalışmamış olmayı isterdim" de vardı. Kimse ölüm döşeğinde "keşke biraz daha mesai yapsaydım" demiyordu.

Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma.

Kasas Suresi, 28:77 (meal)

Bu ayet Kârûn'a söylenen bir öğütten gelir. Hazinelerinin anahtarlarını güçlü bir topluluğun zor taşıdığı Kârûn'a. Öğüt dünyayı reddetmez: Nasibini unutma, der. Ama nasibin bir ölçüsü vardır. Nasip, insana düşen paydır. Bütün değil.

Verimlilik ile insan olmanın farkı

Çağımızın en sevilen kelimelerinden biri verimliliktir. Daha az zamanda daha çok iş. Daha hızlı, daha fazla, daha ölçülebilir. Saatlerimizi, adımlarımızı, uykumuzu sayan cihazlar taşıyoruz.

Filozof Byung-Chul Han, "Yorgunluk Toplumu" adlı kitabında bugünün insanını "performans öznesi" olarak anlatır. Ona göre eskiden insanı dışarıdan bir efendi çalıştırırdı. Bugün insan kendi kendisinin efendisidir ve kendini durmadan sömürür. Yasakların yerini "yapabilirsin" almıştır. Ve "yapabilirsin", sonunda "yapmalısın"a dönüşür.

Verimlilik makinelerin ölçüsüdür. Bir makine ne kadar çok üretirse o kadar iyidir. İnsan ise makine değildir. İnsanın değeri ürettiğiyle değil, olduğuyla ölçülür. Bir arkadaşla geçirilen verimsiz bir akşam, bir çocukla oynanan gereksiz bir oyun, hiçbir şey yapmadan gökyüzüne bakılan bir saat. Bunlar verimlilik tablosuna girmez ama insanı insan yapan şeylerdir.

Bir işi bitirince hemen başka bir işe koyul. Ve yalnız Rabbine yönel.

İnşirâh Suresi, 94:7–8 (meal)

Ayet çalışkanlığı över ama hemen ardından yönü gösterir. İşten işe geçmek bir kaçış değil, bir yolculuk olmalıdır. Hangi işi yaparsan yap, yönün aynı kalsın. Çalışmak ile yaşamak arasındaki denge, işin içinde yönü kaybetmemektir.