Teraziyi Tutan Kim?

Bu kitap, altı kitaplık Denge serisinin altıncı kitabıdır: Ölçü · İnsan · Kırılma · Mânâ · Yaşam · Merkez. Serinin son kitabıdır; önceki beş kitaba göndermeler yapar.

Ölçen özne

Denge serisinin beş kitabı boyunca hep teraziye baktık. Gökteki mîzâna, insanın içindeki kefelere, kırılan dengeye, tasavvufun inceliklerine, gündelik hayatın küçük tartılarına. Ama bir soruyu hep erteledik: Teraziyi tutan kim?

Her ölçümün bir ölçeni vardır. Bir termometre sıcaklığı ölçer ama termometreyi okuyan bir göz gerekir. Bir saat zamanı gösterir ama saate bakan biri olmadan saat yalnızca dönen bir mekanizmadır. Ölçü, ölçenle birlikte anlam kazanır.

İnsan dengeyi aradığında, aradığı şeye o kadar odaklanır ki arayanı unutur. Bu son kitap, bakışı terazinin kefelerinden alıp teraziyi tutan ele çeviriyor. Sonra da o elin arkasındaki kalbe.

İnsan kendi kendisinin ölçüsü olabilir mi?

Antik Yunan'da Protagoras'a ait meşhur bir cümle vardır. Platon'un "Theaitetos" diyaloğunda aktarılır: "İnsan her şeyin ölçüsüdür." Var olanların var olduğunun, var olmayanların var olmadığının ölçüsü.

Bu cümle insana büyük bir değer verir gibi görünür. Ama içinde bir tehlike saklıdır. Eğer her insan kendi ölçüsüyse, hiç kimse yanılamaz. Ve hiç kimse yanılamıyorsa, hiç kimse öğrenemez de. Herkes kendi terazisiyle tartar ve her terazi kendi kefesini haklı çıkarır.

Ölçü kitabında gördük: Mîzân insana indirilmiştir. İnsanın uydurduğu değil, insana emanet edilendir. İnsan ölçüyü kullanır, ama ölçüyü yaratmaz. Bir cetvelle ölçen, cetvelin santimetresini kendisi belirlemez. Belirleseydi, her ölçüm onun keyfine göre değişirdi.

İnsan kendi kendisinin ölçüsü olamaz. Ama kendi kendisini ölçmekten de kaçamaz. İnsan kitabında "kendini kınayan nefs"ten söz etmiştik. İnsan kendini tartar. Ama hangi ölçüyle? Kendi ölçüsüyle tartan, her zaman haklı çıkar. Asıl ölçüyle tartan ise kendini her seferinde biraz eksik bulur ve bu eksiklik onu yürütür.

Benlik ve farkındalık

Göz her şeyi görür ama kendini göremez. Kendini görmek için bir aynaya ihtiyaç duyar. Benlik de böyledir. Dünyayı görür, başkalarını yargılar, olayları tartar; ama kendini görmek için bir aynaya ihtiyacı vardır.

Peygamber Efendimiz, "Mümin, müminin aynasıdır" buyurur. (Ebû Dâvûd, Edeb 49) Bir kardeşin gözü, insanın kendi göremediği lekeyi gösterir. Ama aynanın da bir sınırı vardır. Ayna yalnız yüzü gösterir. Kalbi göstermez.

Onlara ayetlerimizi hem dış dünyada hem de kendi nefislerinde göstereceğiz; ta ki onun hak olduğu kendilerine apaçık belli olsun.

Fussilet Suresi, 41:53 (meal)

Kendi nefislerinizde de ayetler vardır. Hâlâ görmüyor musunuz?

Zâriyât Suresi, 51:21 (meal)

Farkındalık, insanın kendi içine bir ayet gibi bakabilmesidir. Düşüncelerini, duygularını, isteklerini bir ayna önünde seyreder gibi. Bu bakışta insan bir şey fark eder: Bakan ile bakılan aynı değildir. Öfkelenen bir ben vardır, bir de o öfkeyi fark eden. İkincisi birincisinden daha derindedir.

Tasavvufta sık tekrarlanan bir söz vardır: "Kendini bilen Rabbini bilir." Bu söz hadis olarak sahih bir kaynakta bulunmaz. Ama mânâsı ariflerin dilinde yüzyıllardır yaşar. İnsan kendine derinlemesine baktığında, kendinden büyük bir şeye varır. Teraziyi tutan elin arkasında, o eli tutan başka bir el.