Makam

Makam bir sıra sesten fazlasıdır. Her birinin durduğu bir yer (durak), etrafında dolaştığı bir eksen (güçlü), çıkıp inme âdeti (seyir) vardır; nağme bunlara uyarak bir hâl kazanır. Türk musikisinde altı yüzü aşkın makam adı kaydedilmiş, bunların yarıdan azı bugüne ulaşmıştır.

Ortaçağ nazariyatçıları bu sesleri büyük bir düzene oturtmuştu. Safiyyüddin el-Urmevî'nin 1236'da yazdığı Kitâbü'l-Edvâr'dan itibaren, Abdülkādir-i Merâgī ve şârihlerinde de, on iki asıl makam (devir), altı âvâze ve dört şube sayılır. Kâinatla bir ahenk arandığı için on iki makam on iki burca, âvâzeler gezegenlere, şubeler dört unsura eşlenmiştir. Aşağıdaki listenin çoğu bu on iki devirdendir; Kûçek ile Sabâ ise sonraki yüzyılların adlarıdır.

Her makamın insanda bir duygu uyandırdığı fikri de eskidir, ama kaynaklar aynı sözü söylemez. Bugün sıkça Fârâbî'ye mal edilen tesir listesi, Fârâbî'nin ve İbn Sînâ'nın bilinen eserlerinde bulunmaz; makam adları zaten XIII. yüzyılda yerleşmiştir. XV. yüzyılda Fethullah Şirvânî benzer bir listeyi Safiyyüddin'e atfen nakleder ve o listede bile tesirler bugünkü sürümlerden ayrılır: Rehâvî ağlatır, Nevâ cesaret verir, Isfahan cömertlik. XVII. yüzyılda Halepli şair-hekim Şuûrî Hasan Efendi, Ta'dîlü'l-emzice (1677) adlı tıp kitabının mûsiki bölümünde her makama bir vakit, bazılarına bir meclis yakıştırır; bir asır sonra hekimbaşı Gevrekzâde Hasan Efendi'nin mûsiki ile tedavi yazısının bu bölüme dayandığı belirtilir. Aşağıda her makamın altında bu farklı sesleri yan yana bıraktık.

Mûsikinin şifahanelerde yeri de kayıtlıdır. Şuûrî, eski bîmarhanelerin maaşlı sazendeleri olduğunu yazar. Evliya Çelebi 1652'de gördüğü Edirne'deki II. Bayezid darüşşifası için vakfiyede on okuyucu ve çalgıcı bulunduğunu, bunların haftada üç gün gelip hastalara fasıl yaptığını anlatır; Nevâ, Rast, Sûzinâk gibi makamları, Zengüle ile Bûselik'i adıyla anar.

Eski hekimlerin makamlara yazdığı beden faydaları kendi devirlerinin tıbbına aittir. Burada yazılanlar bir tedavi önerisi değil, bir kültürün sese bakışıdır.

Kaynaklar

• İsmail Hakkı Özkan, "Makam", TDV İslâm Ansiklopedisi, XXVII, 410-412 (2003).
• Mehmet Nuri Uygun, "Kitâbü'l-Edvâr", TDV İA, XXVI, 97-98 (2002).
• Ahmet Hakkı Turabi, "el-Mûsîka'l-kebîr", TDV İA, XXXI, 256-257 (2020).
• Ahmet Hakkı Turabi, "Hekim Şuûrî Hasan Efendi ve Ta'dîlü'l-Emzice Adlı Eserinde Müzikle Tedavi Bölümü", M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 40 (2011/1), 153-166 (Şuûrî'nin metninin transkripsiyonu).
• Bayram Akdoğan, "Fethullah Şirvânî'ye Göre Makamların Tesirleri ve İcrâ Edileceği Vakitler", AÜİFD, XLVIII/1 (2007), 77-82.
• Ruhi Kalender, "Türk Musikisinde Kullanılan Makamların Tesirleri", AÜİFD, XXIX (1987), 361 vd.
• Recep Uslu, "Hasan Efendi, Gevrekzâde", TDV İA, XVI, 316-318 (1997).
• Evliya Çelebi'nin anlatımı: Trakya Üniversitesi Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi, "Evliya Çelebi" sayfası; Filiz Bal Koçyiğit, "II. Beyazıt Tıp Fakültesinde Akustiğin Mimari Tasarıma Etkisi", NEVÜ SBE Dergisi, 11/2 (2021), 698-716.